نویسندگان:

فاطمه نجفی¹ ، امید قربانخانی² .

¹طلبه سطح سه، موسسه آموزش عالی حوزوی نورالزهرا(س)، زنجان، ایران.

²استادیار گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بو علی سینا، همدان، ایران

چکیده فارسی: آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

کلمات کلیدی: علامه طباطبایی ، المیزان ، المنار ، رشیدرضا ، سوره توبه ، برائت از مشرکان .

A Comparative Study of the Verses of Disavowal (Barāʾa) in al-Mīzān and al-Manār Tafsīrs

English Abstract: The verses of disavowal (Barāʾa), which were revealed in the ninth year after Hijra and proclaimed during the Hajj pilgrimage by Imam ʿAlī (AS), are among the contested verses between Shia and Salafi exegetes. Considering that al-Mīzān (from the Shia tradition) and al-Manār (from the Salafi tradition) are two influential and contemporaneous tafsīrs that have significantly shaped later interpretations—and both employ the method of interpreting the Qur’an by the Qur’an—this study examines the verses of Barāʾa from the perspectives of these two tafsīrs. The main research question explores the similarities and differences between al-Mīzān and al-Manār regarding these verses. The aim is to achieve a clearer understanding of the verses and to compare the viewpoints of these two scholars. The study adopts a comparative approach and utilizes a library-based research method.The findings indicate: 1. Both ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī and Rashīd Riḍā interpret barāʾa as distancing from anything detested or undesirable. 2. Rashīd Riḍā views the ruling of disavowal as purely legislative (tashrīʿī), whereas ʿAllāma considers it not only legislative but also a declarative judgment (ḥukm and qaḍāʾ). 3. In verse 5 of Sūrat al-Tawbah, the referents of disavowal are seen as sequential by ʿAllāma and as discretionary by Rashīd Riḍā. 4. Both Shia and Salafi traditions accept that Imam ʿAlī (AS) announced the verses of disavowal, but Shia scholars interpret the narrations of this event as proof of Imam ʿAlī’s superiority, while Salafi scholars cite the narrations but reject such an implication.