نویسندگان:

محمد ولی علیئی¹ ، محمد حسین شادمان فر² ، محمد حسین علیپور³ ، شهیده جهانیان سادات محله⁴ .

¹استادیار، گروه جمعیت شناسی، پژوهشکده حکمرانی جمعیت و خانواده، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران

²پژوهشگر، گروه سیاست پژوهی، پژوهشکده حکمرانی جمعیت و خانواده، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران

³استادیار، پژوهشکده حکمرانی جمعیت و خانواده، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران

⁴دانشیار، گروه بهداشت باروری و مامایی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده فارسی: گذار شتابان جمعیتی ایران که با کاهش نرخ باروری، افزایش سن ازدواج و رشد جمعیت سالمندان همراه است، پیامدهای مهمی برای توسعه و آینده سرمایه انسانی کشور به همراه دارد. اگرچه سیاست‌های کلی جمعیت طی سال‌های اخیر ابلاغ شده‌اند، اما اجرای جزیره‌ای، ضعف هماهنگی بین‌بخشی و ناهماهنگی با بسترهای فرهنگی و اقتصادی جامعه، اثربخشی این سیاست‌ها را محدود کرده است. پژوهش حاضر با هدف طراحی چارچوبی جامع، چندسطحی و مشارکتی برای افزایش باروری و پایداری جمعیت جوان ایران، با استفاده از رویکرد نظریه داده‌بنیاد (گرانددتئوری) انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق و گروه‌های کانونی با چهارده ذی‌نفع کلیدی شامل سیاست‌گذاران، متخصصان سلامت، جمعیت‌شناسان و کارشناسان فرهنگی گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با رویکرد گلیزری و طی مراحل کدگذاری باز، انتخابی و نظری انجام گرفت که به شناسایی مقوله‌ی محوری «هم‌افزایی استراتژیک در چارچوب حکمرانی مشارکتی و عدالت‌محور» انجامید. مدل مفهومی نهایی شامل شش حوزه‌ی راهبردی فرهنگی و اجتماعی، نظام اداری و اقتصادی، سلامت و بهداشت، رفاه اجتماعی، آمایش سرزمین و مهاجرت و مدیریت جمعیت است. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های جمعیتی صرفاً از طریق مداخلات دستوری یا رویکردهای بخشی به نتیجه نخواهند رسید. کارآمدی در این حوزه مستلزم هم‌افزایی نظام‌مند میان روایت‌های فرهنگی، خدمات سلامت باروری، مالیات خانواده‌محور، اصلاحات اشتغال حساس به جنسیت و عدالت فضایی است. همچنین مشارکت فعال نهادهای میانی مانند مراکز مشاوره، سازمان‌های مردم‌نهاد، شوراهای محلی و رسانه‌های عمومی در ترجمه اهداف جمعیتی به کنش‌های اجتماعی پایدار، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

کلمات کلیدی: گذار جمعیتی ، باروری ، گراندد تئوری ، حکمرانی مشارکتی .

Developing Strategies And Policy Measures To Enhance Fertility And Maintain Youthful Of The Iranian Population

English Abstract: Iran’s rapid demographic transition, characterized by declining fertility, increasing marriage age, and increasing elderly population, poses challenges to national development and social sustainability. Although general population policies are being communicated, fragmented implementation and lack of adaptation to the context of society limit potential effectiveness. This study develops a comprehensive, multilevel, and participatory policy framework aimed at increasing fertility and sustaining a young population in Iran using the classical grounded theory method. Data were collected through in-depth interviews and focus groups with fourteen key stakeholders, including policymakers, health professionals, demographers, and cultural experts. Following grand theory coding procedures, the main theme of “strategic synergy within a participatory and justice-oriented governance framework” was identified. The final conceptual model includes six strategic domains: cultural and social, administrative and economic system, health and sanitation, social welfare, land planning and migration, and population management. These findings suggest that isolated or top-down reproductive interventions are not sufficient. An effective policy requires systematic synergies between cultural narratives, reproductive health services, family-oriented taxation, gender-sensitive employment reforms, and place-based justice. In addition, the active participation of intermediary institutions such as counseling centers, civil society organizations, and local councils is essential to translate population goals into tangible social actions.